6 listopada 2026. Rada Najwyższa Ukrainy uchwaliła ustawę przywracającą konkursy na stanowiska w służbie cywilnej i administracji samorządowej. Procedury rekrutacyjne, zawieszone po rozpoczęciu pełnoskalowej rosyjskiej inwazji, będą wznawiane etapami. Jednak część urzędników zatrudnionych podczas wojny bez konkursu będzie mogła zachować stanowiska bez konieczności ponownego konkurowania z innymi kandydatami. Co się zmieni i jakie zastrzeżenia budzą nowe przepisy?
Uproszczoną procedurę zatrudniania w służbie cywilnej wprowadzono w maju 2022 roku. W warunkach pełnoskalowej wojny miała ona umożliwić instytucjom państwowym szybkie obsadzanie stanowisk i zapewnić ciągłość ich funkcjonowania. Kandydat składał podanie, kwestionariusz osobowy oraz dokumenty potwierdzające obywatelstwo, wykształcenie i doświadczenie zawodowe. Nie przeprowadzano konkursów, w których porównywano by kwalifikacje kandydatów.
Rozwiązanie to przyspieszyło decyzje kadrowe, ale jednocześnie zniosło wymóg otwartej konkurencji przy obsadzaniu stanowisk. W rezultacie wybór pracownika w większym stopniu zależał od decyzji przełożonego. Sam fakt zatrudnienia bez konkursu nie świadczy oczywiście o braku kompetencji. Jednak w takim systemie społeczeństwu trudniej ocenić, czy stanowisko rzeczywiście otrzymał najlepszy z potencjalnych kandydatów.
26 października Rada Najwyższa ostatecznie uchwaliła projekt ustawy przywracającej konkursy, zgodnie ze zobowiązaniami Ukrainy wobec UE w ramach programu Ukraine Facility. Po wejściu ustawy w życie będzie można ogłaszać konkursy na wolne stanowiska wszystkich kategorii służby cywilnej oraz w administracji samorządowej.
Dla stanowisk zajmowanych już przez urzędników zatrudnionych bez konkursu przewidziano odrębny harmonogram. Konkursy na stanowiska kategorii «A» (najwyższe stanowiska w służbie cywilnej) będzie można ogłaszać od razu, kategorii «B» (stanowiska kierownicze) – po miesiącu, a kategorii «C» (pozostałe stanowiska) oraz w administracji samorządowej – po dwóch miesiącach. W przypadku kategorii «A» i «B» konkursy trzeba będzie ogłosić w ciągu roku, natomiast dla kategorii «C» i administracji samorządowej – w ciągu 18 miesięcy. Urzędnicy zatrudnieni bez konkursu będą mogli zajmować stanowiska kategorii «A» i «B» maksymalnie przez 18 miesięcy, a kategorii «C» oraz w administracji samorządowej – przez 24 miesiące. Wymogi te nie będą dotyczyć organów administracji działających na terenach objętych działaniami wojennymi i czasowo okupowanych.
Ustawa dopuszcza jednak pozostawienie na stanowiskach bez konkursu urzędników zatrudnionych podczas wojny. Konieczne będą do tego zgoda pracownika, decyzja przełożonego oraz pozytywna lub wyróżniająca ocena pracy. W przypadku urzędników samorządowych wymagany będzie odpowiedni wynik oceny okresowej lub atestacji. Taką decyzję będzie można podjąć w ciągu trzech miesięcy od wejścia ustawy w życie, a wobec osób, które nie przeszły jeszcze oceny – w ciągu miesiąca od jej przeprowadzenia. W pozostałych przypadkach urzędnik pozostanie na stanowisku do czasu zatrudnienia zwycięzcy konkursu, jednak nie dłużej niż przez okres określony w ustawie.
Nie będzie więc ani automatycznych zwolnień, ani obowiązkowych konkursów dla wszystkich. O tym, czy dane stanowisko zostanie udostępnione innym kandydatom, zdecydują przede wszystkim wyniki oceny pracy i decyzja przełożonego. Kluczowe staje się zatem pytanie, na ile obiektywna będzie ta procedura i czy nie okaże się jedynie formalnością pozwalającą utrzymać dotychczasowe nominacje kadrowe.
Zmieni się również sama procedura konkursowa. Ogłoszenia o wolnych stanowiskach w służbie cywilnej mają być publikowane w systemie Diia, który przejmie funkcje zawieszonego portalu career.gov.ua. W przypadku kategorii «A» przewidziano listy motywacyjne i obowiązkowe nagrywanie przebiegu konkursu. Narodowa Agencja Ukrainy ds. Służby Cywilnej (NADS) będzie zobowiązana do opublikowania nagrania rozmowy kwalifikacyjnej ze zwycięzcą konkursu w ciągu pięciu dni roboczych.
Na składanie dokumentów kandydaci otrzymają od 15 do 30 dni w przypadku kategorii «A» oraz od 10 do 30 dni w przypadku kategorii «B» i «C». Wyniki konkursów mają być ustalane odpowiednio w ciągu 90 i 60 dni. Przewidziano również szkolenia dla członków komisji konkursowych, możliwość odwoływania się od ich decyzji oraz konkursy wewnętrzne umożliwiające urzędnikom awans zawodowy.
Kandydaci na stanowiska kategorii «A», a także kategorii «B» i «C» o podwyższonym ryzyku korupcyjnym będą musieli składać kwestionariusz dotyczący uczciwości i przestrzegania zasad etyki. Wymóg ten zacznie obowiązywać rok po wejściu ustawy w życie.
Weterani oraz młode osoby, które odbyły staż w danej instytucji, uzyskają pierwszeństwo przy zatrudnianiu, nie będzie to jednak oznaczało gwarancji otrzymania stanowiska.
Pełniący obowiązki szefa NADS Ołeh Wojtowycz uważa, że przywrócenie otwartej rekrutacji jest niezbędne, aby przyciągnąć do administracji wykwalifikowanych specjalistów. W swoim artykule podkreśla, że państwo konkuruje o pracowników z biznesem, organizacjami społecznymi, instytucjami międzynarodowymi oraz zagranicznymi pracodawcami. Samo przywrócenie konkursów nie wystarczy. Służba cywilna musi oferować godziwe wynagrodzenia, możliwości rozwoju zawodowego i awansu. I to nie tylko nowym kandydatom, lecz także osobom już zatrudnionym w administracji.
Zastępca przewodniczącego zarządu Centrum Reform Polityczno-Prawnych Wiktor Tymoszczuk z zadowoleniem przyjmuje powrót konkursów, ale podkreśla konieczność ochrony urzędników przed arbitralnymi zwolnieniami. Jego zdaniem jest to jeden z podstawowych warunków utrzymania wykwalifikowanej kadry.
Podobnego zdania jest prawnik i były wiceminister kultury Taras Szewczenko. Zwraca uwagę, że weryfikacja uczciwości kandydatów powinna być obiektywna, a nie służyć jako narzędzie do uznaniowego eliminowania niepożądanych osób. Osobno wskazuje na problem oceny urzędników zatrudnionych bez konkursu podczas stanu wojennego. Ponieważ pozytywny wynik takiej oceny pozwoli im zachować stanowiska, decydujące znaczenie będą miały przejrzystość procedury i bezstronność wydawanych opinii.
Zastrzeżenia do ustawy, zwłaszcza w kwestii preferencji dla weteranów, zgłasza również deputowany i żołnierz Serhij Rudyk. Zwraca uwagę, że pierwszeństwo przy zatrudnianiu nie zwalnia kandydata z obowiązku spełnienia wymagań. Jak wyjaśnia, preferencje będą miały zastosowanie w przypadku kandydatów o porównywalnym doświadczeniu zawodowym. Samo doświadczenie wojskowe nie zagwarantuje więc otrzymania stanowiska. Rudyk uważa takie rozwiązania za niewystarczające i opowiada się za dodatkowymi przywilejami dla weteranów, w tym za systemem kwot oraz odpowiednim wynagrodzeniem.
Ustawa otwiera drogę do przywrócenia konkursów, ale jednocześnie pozwala utrzymać wiele nominacji kadrowych z okresu wojny. Pojawia się więc uzasadnione pytanie: czy instytucjom państwowym rzeczywiście zależy na pozyskaniu nowych specjalistów, skoro mogą obejść się bez konkursu? Odpowiedź przyniosą pierwsze decyzje kadrowe podjęte po wejściu ustawy w życie.
Wiktoria Czyrwa
Image by 3D Animation Production Company from Pixabay