Słonecznikowa dominacja zagrożona

16 listopada 2026. Rosyjskie ataki zmusiły Kernel i kilku innych dużych producentów oleju słonecznikowego do wstrzymania pracy zakładów. Zagraża to wpływom z eksportu i wywiera presję na ceny skupu nasion słonecznika. Kryzys wybuchł właśnie w momencie, gdy Ukraina zyskała szansę na odzyskanie pozycji światowego lidera w eksporcie oleju słonecznikowego, którą po zakończeniu poprzedniego sezonu straciła na rzecz Rosji – po raz pierwszy od 20 sezonów.

12 listopada holding rolny Kernel poinformował o wstrzymaniu pracy wszystkich działających zakładów przetwórstwa nasion oleistych. Rosyjskie ataki uszkodziły budynki produkcyjne, urządzenia i zbiorniki magazynowe. Firma wyjaśniła, że przetwarzanie nasion słonecznika wymaga nieprzerwanego cyklu technologicznego i wiąże się z wysokim zagrożeniem pożarowym, dlatego kontynuowanie produkcji w warunkach ostrzałów jest niebezpieczne. Jednocześnie wstrzymano skup nasion.

Skalę znaczenia tej decyzji pokazuje wielkość samej firmy. Kernel jest największym producentem i eksporterem oleju słonecznikowego w Ukrainie, znanym z marek „Szczedryj Dar”, „Stożar” i „Czumak”. Przed pełnoskalową rosyjską inwazją był największym producentem oleju słonecznikowego na świecie, odpowiadając za około 9% globalnej produkcji i 12% eksportu. Holding posiada osiem zakładów przetwórstwa nasion oleistych o łącznych mocach przerobowych wynoszących 3,5 mln ton nasion rocznie, jednak dwa zakłady w obwodzie charkowskim nie działają od 2022 roku. W roku obrotowym zakończonym 30 czerwca 2026 roku na Kernel przypadało 29% ukraińskiego przetwórstwa nasion słonecznika.

Nie tylko ta firma wstrzymała działalność. Niemal w tym samym czasie produkcję przerwali również inni producenci. Delta Wilmar Ukraina zatrzymała zakład w obwodzie odeskim o wydajności 1,7 tys. ton nasion słonecznika dziennie, co przy całorocznej pracy odpowiada około 0,6 mln ton rocznie. W Dnieprze stanął zakład Potoki, zdolny do przetwarzania 2,4 tys. ton dziennie, czyli około 0,9 mln ton rocznie przy całorocznej pracy. Firma Wiktor i K, producent oleju marki „Koroliwśkyj Smak”, poinformowała o wstrzymaniu skupu i przetwórstwa nasion oleistych oraz redukcji zatrudnienia. Po rosyjskim ataku działalność przerwały również zakłady tłuszczowe w Niżynie. Część przedsiębiorstw została bezpośrednio uszkodzona, inne stanęły z powodu przerw w dostawach energii elektrycznej i zagrożenia kolejnymi atakami.

Kernel podkreśla, że wstrzymanie produkcji ma charakter tymczasowy. Firma nadal realizuje kontrakty, korzystając z zapasów magazynowych, dostosowuje harmonogramy pracy i wzmacnia zabezpieczenia zakładów. „Branża nie upadnie, ale rynek przechodzi w tryb maksymalnej elastyczności operacyjnej” – oświadczył Kernel w komentarzu dla branżowego portalu Latifundist.com. Firma planuje wznowić produkcję, gdy tylko pozwoli na to sytuacja bezpieczeństwa, nie podała jednak konkretnych terminów ponownego uruchomienia zakładów ani wielkości zapasów.

Problemy z eksportem pojawiły się już wcześniej. Od lipca do września Kernel przetworzył niemal tyle samo nasion oleistych co rok wcześniej, jednak sprzedaż oleju roślinnego spadła o 48%. Z powodu zakłóceń w funkcjonowaniu portów przez większą część kwartału firma nie mogła normalnie wysyłać swoich produktów, a alternatywne szlaki transportowe przez Dunaj i zachodnią granicę okazały się droższe i nie zdołały w pełni zastąpić transportu morskiego.

Podobny obraz wyłania się z danych dotyczących całego kraju. W październiku Ukraina wyeksportowała 258 tys. ton oleju słonecznikowego wobec typowego miesięcznego wolumenu wynoszącego około 400 tys. ton, czyli mniej więcej o jedną trzecią mniej. Eksport ograniczały zatory na przejściach granicznych oraz spadek liczby statków zawijających do głębokowodnych portów Odessy. Aby podtrzymać dostawy, rząd nadał eksportowi oleju pierwszeństwo przed niektórymi innymi ładunkami rolnymi.

Teraz do ograniczeń logistycznych doszedł spadek produkcji. Zagrożony jest nie tylko eksport oleju, lecz także śruty słonecznikowej – produktu paszowego powstającego podczas przetwarzania nasion. Według listopadowej prognozy Departamentu Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA) w sezonie 2026/27 Ukraina ma wyprodukować około 5,2 mln ton śruty i wyeksportować 3,3 mln ton.

O tym, jak duża jest stawka, świadczą dane eksportowe. Według Państwowej Służby Celnej Ukrainy w 2025 roku wartość ukraińskiego eksportu oleju słonecznikowego wyniosła 5,21 mld USD. To niemal 13% całego eksportu towarowego kraju, którego wartość sięgnęła 40,37 mld USD. Skala spadku wpływów w obecnym sezonie będzie zależeć od długości przestojów, dostępnych zapasów magazynowych i możliwości wysyłki gotowych produktów.

Od tego zależy również, czy Ukraina zdoła odzyskać pierwsze miejsce wśród światowych eksporterów. Przez 20 kolejnych sezonów zajmowała pozycję lidera, jednak w sezonie 2025/26 ustąpiła Rosji. Według szacunków USDA rosyjski eksport wyniósł 4,2 mln ton, a ukraiński – 4,036 mln ton. W porównaniu z poprzednim sezonem Ukraina ograniczyła dostawy o niemal 15%.

W nowym sezonie układ sił może się jednak zmienić. We wrześniu USDA prognozował, że Rosja utrzyma pozycję lidera również w sezonie 2026/27, ale w listopadzie zrewidowano szacunki: Ukraina może wyeksportować 5 mln ton oleju, a Rosja – 4,85 mln ton. Powodem było pogorszenie prognoz dotyczących rosyjskich zbiorów słonecznika. Przewidywana przewaga Ukrainy wynosi zaledwie 150 tys. ton, czyli 3% oczekiwanego ukraińskiego eksportu.

Przy tak niewielkiej przewadze każdy miesiąc ma znaczenie. Aby osiągnąć prognozowany wynik, Ukraina musi eksportować średnio około 417 tys. ton oleju miesięcznie. Tymczasem w październiku faktyczne dostawy wyniosły zaledwie 258 tys. ton – o 38% mniej od tego poziomu. Choć jeden miesiąc nie przesądza jeszcze o wyniku całego sezonu, sytuację dodatkowo komplikuje wstrzymanie pracy dużych zakładów przetwórczych, którego skutków listopadowa prognoza USDA nie uwzględnia.

Według szacunków USDA Ukraina i Rosja odpowiadają łącznie za ponad 60% światowego eksportu oleju słonecznikowego. Długotrwałe zakłócenia w dostawach z Ukrainy mogą wzmocnić pozycję konkurentów, przede wszystkim Rosji i Argentyny. Importerzy, dla których kluczowa jest stabilność dostaw, będą szukać alternatywnych dostawców.

Skutki wstrzymania pracy zakładów odczują również sami rolnicy. Kernel skupował znaczną część nasion słonecznika od zewnętrznych dostawców i teraz jego dostawcy muszą szukać innych odbiorców, choć część alternatywnych zakładów przetwórczych również przerwała działalność. Co więcej, ceny słonecznika spadały jeszcze przed ostatnimi atakami: od początku października ceny skupu oferowane przez największych przetwórców obniżyły się o 11%. Spadek popytu ze strony zakładów może pogłębić tę tendencję.

Wiceprzewodniczący Wszechukraińskiej Rady Rolniczej Denys Marczuk przewiduje dalszą presję na ceny. Gospodarstwa będą musiały albo sprzedawać plony taniej, albo ponosić dodatkowe koszty transportu do bardziej oddalonych zakładów i magazynowania nasion. Jako rozwiązanie proponuje zniesienie ceł eksportowych na słonecznik, soję i rzepak, aby rolnicy mogli sprzedawać surowiec za granicę bez czekania na wznowienie pracy zakładów.

Takie rozwiązanie ma jednak swoje ograniczenia. Bezpośredni eksport nasion wymaga dodatkowych możliwości transportowych. Według dyrektora generalnego Ukraińskiego Klubu Agrobiznesu Ołeha Chomenki tona nasion słonecznika zajmuje mniej więcej dwa razy więcej miejsca niż tona pszenicy lub kukurydzy. Utrudnia to przewozy w warunkach przeciążonej infrastruktury logistycznej.

Ponadto sprzedaż surowca oznacza utratę części wartości dodanej. W październiku cena eksportowa tony nasion słonecznika wynosiła około 450 USD, podczas gdy tona oleju kosztowała około 1300 USD. Kwot tych nie można bezpośrednio porównywać jako utraconej wartości, ponieważ do wyprodukowania tony oleju potrzeba więcej niż tony nasion. Przetwórstwo pozwala jednak uzyskiwać również śrutę, która ma własny rynek eksportowy. Kernel także podkreśla, że dla Ukrainy ważne jest zachowanie krajowego przetwórstwa, a nie przestawianie się na eksport nieprzetworzonych nasion. Produkcja oleju i śruty zapewnia miejsca pracy, wpływy podatkowe oraz przychody dewizowe z eksportu produktów o wartości dodanej.

Istnieje również ryzyko bardziej odległych konsekwencji. Pogorszenie sytuacji finansowej gospodarstw może odbić się na kolejnych zasiewach. Jak wskazuje Chomenko, rolnicy, którym zabraknie środków obrotowych, będą zmuszeni zmienić strukturę upraw.

Dla konsumentów sytuacja nie wygląda natomiast na razie krytycznie. Na rynek krajowy trafia około jednej dziesiątej produkowanego oleju, dlatego eksperci nie spodziewają się jego niedoborów. Przed ostatnimi atakami prognozowano nawet spadek cen oleju o około 10% dzięki obniżeniu cen skupu nasion słonecznika. Na razie nie wiadomo jednak, czy prognoza ta sprawdzi się po wstrzymaniu pracy zakładów.

Ukraina ma zatem szansę odzyskać pozycję światowego lidera, ale wykorzysta ją tylko pod warunkiem wznowienia pracy zakładów i zapewnienia stabilnego eksportu.

Wiktoria Czyrwa
Image by Henrik Larsen from Pixabay

Facebook
Twitter
LinkedIn