12 stycznia 2026. Biuro Bezpieczeństwa Gospodarczego inicjuje publiczną debatę nad nowym mechanizmem przedsądowego ukarania przestępstw gospodarczych. Chodzi o zmianę podejścia do przestępstw podatkowych i finansowych: zamiast wieloletnich postępowań karnych przeciwko firmom – możliwość dobrowolnego naprawienia szkód, zapłaty kary finansowej oraz zamknięcia sprawy bez postawienia zarzutów. W BBG podkreślają, że takie rozwiązanie ma ograniczyć presję na biznes, zmniejszyć ryzyka korupcyjne oraz przyspieszyć powrót środków do budżetu.
Z danych oficjalnych wynika, że w 2025 roku organy podatkowe wszczęły ponad 25 tysięcy postępowań wobec przedsiębiorców. Choć to nieco mniej niż rok wcześniej, wskaźnik ten pozostaje o jedną trzecią wyższy niż przed wojną, co świadczy o systemowym charakterze presji wywieranej na biznes.
Jednocześnie w sądach narasta jeszcze większa liczba spraw. Na koniec 2025 roku w toku było około 69 tysięcy sporów podatkowych, podczas gdy w ciągu roku sądy są w stanie rozpoznać jedynie część z nich. W efekcie wiele postępowań ciągnie się miesiącami lub latami, generując dla firm ryzyka reputacyjne i finansowe bez gwarancji ostatecznego rozstrzygnięcia.
Pod koniec 2025 roku przedstawiciele środowiska adwokackiego publicznie podkreślali, że mimo zmian instytucjonalnych postępowania karne wobec biznesu nadal trwają latami i często nie kończą się wyrokami albo rozpadają się na etapie sądowym. Tymczasem sam fakt długotrwałego ścigania karnego powoduje dla firm istotne szkody reputacyjne: przedsiębiorstwa napotykają trudności w dostępie do finansowania bankowego, renegocjację lub rozwiązanie umów z kontrahentami, ograniczenia w udziale w zamówieniach publicznych i projektach międzynarodowych, a także wzmożoną kontrolę regulacyjną i compliance. Nawet w przypadku zamknięcia sprawy bez wyroku skazującego skutki te często się utrzymują, bez realnych mechanizmów pełnej odbudowy reputacji biznesowej.
„Tam, gdzie prawo nie daje człowiekowi ani firmie uczciwego wyjścia z sytuacji, powstaje szary rynek wymiaru sprawiedliwości. To właśnie tam rodzi się korupcja – nie jako wyjątek, lecz jako system przetrwania. Biznes ma tylko dwa scenariusze: walczyć latami albo ‘dogadać się’, a w obu przypadkach państwo przegrywa – traci albo pieniądze, albo zaufanie” – mówi dyrektor Biura Bezpieczeństwa Gospodarczego, Ołeksandr Cywiński.
Co proponuje BBG? Mechanizm przedsądowego uregulowania, który Biuro poddało publicznym konsultacjom, ma na celu zatrzymanie ścigania karnego w sprawach dotyczących przestępstw gospodarczych i podatkowych na wczesnym etapie — przed postawieniem zarzutów i uruchomieniem pełnej procedury karnej. Jeżeli firma uzna fakt naruszenia oraz wysokość szkody wyrządzonej budżetowi, zrekompensuje ją, zapłaci karę oraz dodatkową wpłatę, na przykład na specjalny fundusz Sił Zbrojnych Ukrainy, postępowanie karne może zostać zamknięte bez postawienia zarzutów.
Kluczową zasadą proponowanego modelu jest możliwość skorzystania z procedury przedsądowego uregulowania wyłącznie jeden raz, po czym każde kolejne naruszenie automatycznie skutkuje pełną odpowiedzialnością karną.
„Model przedsądowego uregulowania to nie amnestia i nie złagodzenie odpowiedzialności. Jeśli firma uznaje naruszenie, rekompensuje szkody wyrządzone budżetowi, płaci karę oraz dodatkową wpłatę, postępowanie zostaje zamknięte bez postawienia zarzutów. Takie rozwiązanie może zostać zastosowane tylko jeden raz – to prawo pierwszego błędu. Powtórne naruszenie oznacza pełną odpowiedzialność karną” – podkreśla Ołeksandr Cywiński.
BBG odwołuje się również do praktyk europejskich, w szczególności do francuskiego mechanizmu CJIP. To właśnie dzięki tej procedurze w jednej z międzynarodowych spraw, prowadzonej z udziałem Ukrainy, francuska spółka przyznała się do naruszeń, zapłaciła karę w wysokości 18 mln EUR oraz zrekompensowała Ukrainie ponad 3 mln EUR – bez wieloletnich procesów sądowych.
Biuro Bezpieczeństwa Gospodarczego zainicjowało już publiczną debatę nad tą koncepcją, zapraszając do dialogu przedstawicieli biznesu, środowisk prawniczych, ustawodawców oraz ekspertów międzynarodowych.
Jak podsumowuje Ołeksandr Cywiński, „musimy przejść od państwa, które karze, do państwa, które naprawia i przywraca”. To właśnie z taką logiką w 2021 roku powołano Biuro Bezpieczeństwa Gospodarczego – jako organ analityczny, którego zadaniem jest zapobieganie przestępstwom gospodarczym i odzyskiwanie środków do budżetu, a nie tworzenie dodatkowej presji siłowej na przedsiębiorców. To, czy BBG zdoła przełożyć tę ideę na praktykę, będzie zależeć od tego, jak otwarcie i krytycznie zostanie przeprowadzona publiczna dyskusja nad zaproponowanym mechanizmem.