6 października 2026. Czy można ograniczyć szkody zdrowotne wśród osób, które mimo ostrzeżeń nie rezygnują z palenia? Philip Morris International od kilkunastu lat rozwija program badań nad produktami bezdymnymi, oparty na założeniu, że wyeliminowanie procesu spalania może ograniczyć powstawanie wielu szkodliwych substancji obecnych w dymie papierosowym.
Firma prowadzi badania laboratoryjne, toksykologiczne i kliniczne, a ich wyniki poddawane są również ocenie regulatorów. Produkty bezdymne nie są jednak obojętne dla zdrowia, a nikotyna pozostaje substancją uzależniającą. Dyskusja naukowa dotyczy więc nie ich bezpieczeństwa, lecz tego, czy całkowite zastąpienie nimi papierosów może ograniczyć szkody w porównaniu z dalszym paleniem.
Punktem wyjścia badań prowadzonych przez Philip Morris International jest proces spalania tytoniu. Tradycyjny papieros podczas spalania wytwarza dym zawierający tysiące substancji chemicznych, w tym substancje toksyczne i rakotwórcze, w przypadku systemów podgrzewania tytoniu zasada działania jest inna - tytoń jest podgrzewany, ale nie dochodzi do jego spalania, powstaje aerozol zawierający nikotynę oraz inne substancje chemiczne.
To właśnie różnica między spalaniem a podgrzewaniem znajduje się w centrum programu naukowego PMI. Firma bada, czy wyeliminowanie spalania prowadzi do ograniczenia ilości szkodliwych i potencjalnie szkodliwych substancji, a następnie, czy przekłada się to na zmniejszenie ekspozycji organizmu. Badania nad produktami bezdymnymi prowadzone są etapowo: od projektowania i analizy chemicznej aerozolu, poprzez badania laboratoryjne i toksykologiczne, następnie badania kliniczne z udziałem dorosłych palaczy, aż po badania zachowań konsumentów oraz monitorowanie produktów znajdujących się już na rynku.
Jednym z najlepiej przebadanych przez PMI produktów jest Tobacco Heating System (THS), wprowadzony na rynek pod marką IQOS. Pierwszym etapem oceny jest analiza chemiczna, według wyników badań prowadzonych przez PMI aerozol wytwarzany przez THS zawiera średnio około 95 proc. niższe poziomy wybranych szkodliwych i potencjalnie szkodliwych substancji w porównaniu z dymem z papierosa referencyjnego wykorzystywanego w badaniach.
Sama redukcja ilości określonych substancji w aerozolu nie jest jednak równoznaczna z proporcjonalnym zmniejszeniem ryzyka dla zdrowia, dlatego kolejne etapy programu obejmują badania toksykologiczne, laboratoryjne modele biologiczne oraz badania kliniczne. W badaniach klinicznych analizuje się między innymi tzw. biomarkery ekspozycji, wskaźniki pozwalające ocenić, w jakim stopniu organizm osoby korzystającej z danego produktu jest narażony na określone substancje chemiczne.
PMI przeprowadził m.in. badania, w których porównywano dorosłych palaczy kontynuujących palenie papierosów z osobami, które całkowicie przeszły na system podgrzewania tytoniu, według wyników publikowanych przez firmę u osób, które całkowicie zmieniły produkt, obserwowano spadek poziomu szeregu biomarkerów ekspozycji.
Skala programu badawczego jest znacząca. PMI informuje, że w latach 2008-2022 jego naukowcy opublikowali ponad 500 artykułów naukowych i rozdziałów w publikacjach podlegających recenzji naukowej, związanych m.in. z oceną produktów bezdymnych. Firma deklaruje również rejestrowanie badań klinicznych w publicznej bazie ClinicalTrials.gov oraz udostępnianie danych do zewnętrznej weryfikacji.
Program nie ogranicza się przy tym do chemii aerozolu, badania obejmują m.in. toksykologię, biologię systemową, badania kliniczne, epidemiologię oraz zachowania konsumentów. Ten ostatni obszar ma szczególne znaczenie z perspektywy zdrowia publicznego, produkt oceniany jako potencjalnie mniej szkodliwa alternatywa dla palaczy musiałby bowiem nie tylko zmniejszać ich ekspozycję na określone substancje, ale również nie prowadzić do niepożądanych skutków na poziomie całej populacji, w tym zainteresowania produktem osób, które wcześniej nie korzystały z tytoniu lub nikotyny.
Jednym z najważniejszych momentów dla programu badawczego PMI była ocena systemu IQOS przez amerykańską Food and Drug Administration (FDA). W lipcu 2020 roku FDA zezwoliła na wprowadzenie IQOS do obrotu w Stanach Zjednoczonych z określonym komunikatem dotyczącym zmniejszonej ekspozycji, decyzja została następnie rozszerzona w 2022 roku na IQOS 3. FDA uznała na podstawie dostępnych dowodów, że system podgrzewa tytoń zamiast go spalać, co znacząco ogranicza powstawanie szkodliwych i potencjalnie szkodliwych substancji, oraz że całkowite przejście z tradycyjnych papierosów na IQOS znacząco zmniejsza ekspozycję organizmu na takie substancje.
Rozróżnienie jest jednak kluczowe. Autoryzacja dotycząca reduced exposure, czyli zmniejszonej ekspozycji, nie oznacza stwierdzenia, że produkt jest bezpieczny ani że jego używanie pozbawione jest ryzyka. Samo PMI również wskazuje, że żaden produkt zawierający tytoń lub nikotynę nie jest bezpieczny, a najlepszym rozwiązaniem dla palacza pozostaje całkowite zaprzestanie używania tytoniu i nikotyny.
Interpretacja wyników badań nad produktami podgrzewającymi tytoń ciągle pozostaje przedmiotem dyskusji naukowej i regulacyjnej.
Opracowała: Nune Gevorgian
Image by Alfi Mahini from Pixabay