7 listopada 2026 roku. W ciągu dziesięciu miesięcy wpływy do budżetu państwa były były o 73,7 mld UAH niższe od planowanych. Największe zaległości dotyczą wpływów z VAT i akcyzy, a w ostatnich trzech miesiącach problemy budżetowe wyraźnie się nasiliły. Dlaczego do państwowej kasy wpływa mniej pieniędzy niż zakładano? Które wydatki mogą być zagrożone i czy wystarczy środków na wywiązanie się ze zobowiązań do końca roku?
Jak poinformowała przewodnicząca komisji budżetowej Rady Najwyższej Roksołana Pidłasa, od stycznia do października do funduszu ogólnego budżetu państwa wpłynęło 2 bln UAH, nie licząc grantów międzynarodowych. To o 73,7 mld UAH, czyli około 3,6 proc., mniej niż planowano. Na pierwszy rzut oka różnica nie wydaje się duża. Niepokoi jednak tempo, w jakim narasta: z całej brakującej kwoty aż 56,2 mld UAH przypada na okres od sierpnia do października. Oznacza to, że w ciągu ostatnich trzech miesięcy powstało ponad trzy czwarte całego niedoboru dochodów odnotowanego od początku roku.
Największe ubytki dotyczą podatku od towarów i usług (VAT). Wpływy z VAT od towarów importowanych były o 47,5 mld UAH, czyli o 8 proc., niższe od planu. Kolejne 44,7 mld UAH, czyli 13,7 proc., zabrakło we wpływach z VAT od towarów wyprodukowanych w Ukrainie. Akcyza krajowa przyniosła o 29,8 mld UAH mniej niż oczekiwano, co stanowi niemal 23 proc. planowanych wpływów. O 9 mld UAH niższe od planu okazały się również wpływy z dywidend i części zysków przedsiębiorstw państwowych.
Łącznie niedobór wpływów z głównych podatków i opłat wyniósł około 132 mld UAH. Część tej luki udało się jednak zrekompensować dzięki innym źródłom dochodów. Dodatkowe 32,9 mld UAH przyniósł podatek dochodowy od osób prawnych, a kolejne 5,9 mld UAH – od osób fizycznych, akcyza od towarów importowanych – 4,7 mld UAH, a opłaty za korzystanie z zasobów naturalnych – 1,9 mld UAH.
Roksołana Pidłasa wiąże pogorszenie sytuacji przede wszystkim z nasileniem rosyjskich ataków na przedsiębiorstwa oraz blokowaniem portów morskich. Gdy produkcja zostaje wstrzymana, maleją sprzedaż i wpływy podatkowe. Problemy z eksportem również ograniczają działalność gospodarczą przedsiębiorstw. Jednocześnie same dane budżetowe nie pozwalają ustalić, jaka część niedoboru dochodów wynika ze zniszczeń wojennych, a jaka z innych czynników ekonomicznych.
Niższe od planowanych dochody nie oznaczają, że państwo już teraz nie ma pieniędzy na wywiązywanie się ze swoich zobowiązań. Budżet jest finansowany nie tylko z podatków, lecz także z pożyczek i wsparcia międzynarodowego. W ciągu dziesięciu miesięcy na pokrycie wydatków funduszu ogólnego wykorzystano ponad 25 mld USD pomocy międzynarodowej. Kolejne 387,9 mld UAH pozyskano z emisji krajowych obligacji skarbowych.
Możliwości takiego równoważenia budżetu zależą jednak od terminowego napływu środków. Podatki wpływają do budżetu stopniowo, podczas gdy znaczną część wydatków trzeba finansować zgodnie z ustalonym harmonogramem. Jeśli oczekiwane środki nie docierają na czas, rząd musi decydować, które płatności realizować w pierwszej kolejności, a które mogą poczekać. Jest to problem płynności budżetowej, którego nie należy utożsamiać z ogólnym deficytem budżetu państwa.
Sytuację komplikuje fakt, że mimo niższych od planowanych wpływów podatkowych wydatki państwa nadal rosną. Po dziewięciu miesiącach wydatki funduszu ogólnego były o 16,2 proc. wyższe niż rok wcześniej. Najwięcej środków przeznacza się na obronność: w ciągu dziesięciu miesięcy otrzymała ona 2,2 bln UAH, czyli 60,3 proc. wydatków funduszu ogólnego. Na ochronę socjalną i wsparcie weteranów wydano 380,5 mld UAH, na program gwarancji medycznych – 161 mld UAH, a na wynagrodzenia nauczycieli – 130,4 mld UAH.
W tych okolicznościach szczególnego znaczenia nabiera finansowanie państwa poprzez zaciąganie długu. Tymczasem w ciągu dziesięciu miesięcy udało się pozyskać w ten sposób zaledwie 65,8 proc. planowanej kwoty. Jednocześnie na spłatę kapitału długu publicznego przeznaczono 487,4 mld UAH, czyli 91,8 proc. kwoty zaplanowanej na ten okres, a na jego obsługę – 305,8 mld UAH, czyli 99,6 procenta. Dlatego kluczowe dla wywiązania się ze zobowiązań budżetowych do końca roku będzie terminowe otrzymanie środków od partnerów międzynarodowych.
Jak poinformowała Roksołana Pidłasa, do końca roku Ukraina oczekuje drugiej transzy unijnego wsparcia makrofinansowego, której warunki otrzymania zostały już spełnione, a także nowej transzy w ramach programu Ukraine Facility o wartości 8 mld USD. Według jej oceny bez tych środków nie będzie możliwe zapewnienie niezbędnego finansowania do końca roku wyłącznie z dochodów własnych państwa.
Trudności budżetowe już wpłynęły na harmonogram płatności. Z powodu nieregularnego napływu pomocy międzynarodowej około 39 mld UAH wydatków majątkowych przesunięto na grudzień. Ponadto rząd wprowadził specjalne zasady finansowania na wypadek niedoboru środków. Pierwszeństwo mają wydatki na obronność, obsługę długu publicznego, emerytury, wynagrodzenia i świadczenia socjalne. Pozostałe płatności mogą być w razie potrzeby odraczane.
Problem nie sprowadza się zatem do brakujących 73,7 mld UAH. Zamknięcie roku budżetowego w dużej mierze zależy od tego, czy oczekiwana pomoc międzynarodowa napłynie na czas. Jeśli finansowanie się opóźni, rząd prawdopodobnie będzie musiał ponownie ustalić priorytety płatności i odroczyć część wydatków.
Wiktoria Czyrwa
Image by Steve Buissinne from Pixabay