28 października 2026. Regiony położone przy wschodniej granicy Unii Europejskiej ponoszą coraz większe koszty gospodarcze i społeczne związane z rosyjską agresją na Ukrainę oraz rosnącymi zagrożeniami bezpieczeństwa. Ograniczenie handlu transgranicznego, odpływ mieszkańców, spadek inwestycji i osłabienie sektora turystycznego to tylko część problemów, z którymi mierzą się lokalne społeczności. Odpowiedzią na te wyzwania ma być nowe podejście do unijnej polityki spójności. 22 października 2026 r. Parlament Europejski przyjął sprawozdanie przygotowane przez polskiego europosła Jacka Protasa, postulujące dodatkowe finansowanie, korzystniejsze warunki realizacji inwestycji oraz wzmocnienie współpracy transgranicznej w perspektywie budżetowej 2028-2034.
Przyjęty dokument, zatytułowany „Polityka spójności we wschodnich regionach przygranicznych UE: wzmacnianie odporności terytorialnej i współpracy transgranicznej”, powstał w Komisji Rozwoju Regionalnego Parlamentu Europejskiego (REGI). Jego sprawozdawcą został Jacek Protas, polski europoseł należący do Europejskiej Partii Ludowej, były marszałek województwa warmińsko-mazurskiego.
Sprawozdanie dotyczy regionów położonych wzdłuż wschodniej granicy Unii Europejskiej, w szczególności obszarów graniczących z Rosją, Białorusią, Ukrainą i Mołdawią. Obejmuje wyzwania stojące przed dziewięcioma państwami członkowskimi: Finlandią, Estonią, Łotwą, Litwą, Polską, Słowacją, Węgrami, Rumunią i Bułgarią.
Autor raportu wskazuje, że dotychczasowe mechanizmy polityki regionalnej nie uwzględniają w wystarczającym stopniu nadzwyczajnych warunków, w jakich funkcjonują obszary przygraniczne. Rosyjska inwazja na Ukrainę, ograniczenia w wymianie handlowej z Rosją i Białorusią oraz zagrożenia hybrydowe zmieniły warunki prowadzenia działalności gospodarczej, podniosły ryzyko inwestycyjne i zwiększyły zapotrzebowanie na infrastrukturę bezpieczeństwa.
Skalę problemów obrazują dane przywołane w raporcie. W latach 2016-2025 liczba ludności we wschodnich regionach przygranicznych UE zmniejszyła się średnio o 2,6 proc., podczas gdy populacja całej Unii wzrosła o 1,2 proc. Jednocześnie wolumen kolejowych przewozów towarowych na korytarzach obsługujących granice z Rosją i Białorusią spadł o 75-80 proc., w regionach szczególnie dotkniętych kryzysem liczba noclegów udzielonych turystom zagranicznym zmniejszyła się o 10-35 proc.
Jednym z najważniejszych elementów raportu jest postulat stworzenia specjalnych mechanizmów finansowych dla wschodnich regionów przygranicznych w kolejnych wieloletnich ramach finansowych UE na lata 2028-2034.
Parlament Europejski opowiedział się za wyodrębnieniem na ten cel środków sięgających do 10 proc. budżetów odpowiednich unijnych instrumentów finansowych. Propozycja nie oznacza przeznaczenia jednej dziesiątej całego budżetu Unii na wschodnią granicę, lecz dotyczy określonych programów i instrumentów, które mogłyby wspierać rozwój gospodarczy, infrastrukturę i bezpieczeństwo regionów.
Istotną częścią proponowanych rozwiązań jest również zwiększenie poziomu unijnego współfinansowania inwestycji. Raport przewiduje możliwość pokrycia do 95 proc. kosztów kwalifikowanych projektów realizowanych we wschodnich regionach przygranicznych, a w przypadku przedsięwzięć o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa, odporności lub infrastruktury krytycznej, nawet do 100 proc. Postuluje także wprowadzenie 30-procentowego prefinansowania, które ułatwiłoby rozpoczęcie inwestycji podmiotom dysponującym ograniczonym kapitałem.
Dla samorządów oznaczałoby to zmniejszenie wymaganego wkładu własnego, natomiast dla przedsiębiorstw - szerszy dostęp do instrumentów wsparcia i korzystniejsze warunki inwestowania. W raporcie znalazł się ponadto postulat większej elastyczności unijnych zasad pomocy publicznej, aby państwa członkowskie mogły skuteczniej reagować na szczególne trudności gospodarcze regionów przygranicznych.
Dodatkowe finansowanie miałoby uzupełniać tradycyjne środki polityki spójności, a nie je zastępować. To istotne rozróżnienie, ponieważ zwiększone wydatki na bezpieczeństwo nie powinny, zgodnie z przyjętym stanowiskiem Parlamentu, ograniczać finansowania edukacji, ochrony zdrowia, rozwoju przedsiębiorczości czy infrastruktury społecznej.
Wśród priorytetów wskazanych w dokumencie znalazła się modernizacja infrastruktury transportowej, energetycznej i cyfrowej. Szczególne znaczenie przypisano inwestycjom podwójnego zastosowania, czyli przedsięwzięciom służącym zarówno potrzebom cywilnym, jak i bezpieczeństwu oraz mobilności wojskowej.
Dotyczy to między innymi modernizacji dróg i linii kolejowych, rozbudowy przejść granicznych, zwiększania przepustowości połączeń logistycznych oraz wzmacniania odporności sieci energetycznych. W przypadku granicy polsko-ukraińskiej takie inwestycje mogłyby nie tylko usprawnić wymianę handlową, lecz także zwiększyć możliwości transportu towarów, pomocy humanitarnej i materiałów niezbędnych do odbudowy Ukrainy. Raport zwraca również uwagę na konieczność wspierania małych i średnich przedsiębiorstw, tworzenia miejsc pracy oraz rozwoju kompetencji zawodowych, szczególnie wśród młodych mieszkańców regionów przygranicznych.
Osobnym problemem pozostają finansowe konsekwencje zawieszenia programów współpracy z Rosją i Białorusią. Według danych przedstawionych przez Grupę Europejskiej Partii Ludowej w związku z raportem Jacka Protasa wschodnie regiony przygraniczne utraciły dostęp do około 300 mln euro przewidzianych wcześniej na współpracę transgraniczną. Około 150 mln euro przekierowano na inne programy, natomiast pozostała luka finansowa wynosi około 150 mln euro.
Przyjęta rezolucja wpisuje się w szerszą debatę nad zmianą podejścia Unii Europejskiej do jej wschodnich granic. Dotychczas polityka spójności koncentrowała się przede wszystkim na zmniejszaniu różnic rozwojowych między regionami. Rosyjska agresja na Ukrainę sprawiła jednak, że coraz większego znaczenia nabiera także odporność gospodarcza, infrastrukturalna i społeczna obszarów bezpośrednio narażonych na skutki konfliktu.
Nune Gevorgian
Zdjęcie: Facebook Posła Jacka Protasa