6 sierpnia 2026. Ministerstwo Finansów opublikowało projekt ustawy wdrażającej unijną dyrektywę ATAD dotyczącą przeciwdziałania unikaniu opodatkowania. Dokument przewiduje nowe zasady opodatkowania przedsiębiorstw, wprowadzenie tzw. exit tax, zmianę podejścia do ustalania rezydencji podatkowej oraz zaostrzenie walki z agresywną optymalizacją podatkową. Przedstawiciele biznesu ostrzegają jednak, że część proponowanych rozwiązań może okazać się bardziej rygorystyczna, niż wymagają tego przepisy unijne.
Obowiązek harmonizacji przepisów podatkowych z prawem UE Ukraina przyjęła w ramach procesu integracji europejskiej. Ponadto, zgodnie z memorandum zawartym z Międzynarodowym Funduszem Walutowym, rząd ma przedłożyć odpowiedni projekt zmian parlamentowi do końca sierpnia. Opracowany przez Ministerstwo Finansów dokument wdraża postanowienia dyrektywy ATAD, której celem jest przeciwdziałanie erozji podstawy opodatkowania oraz przenoszeniu zysków do jurysdykcji o niższym poziomie opodatkowania.
Jedną z najważniejszych zmian będzie ograniczenie możliwości zaliczania kosztów finansowania dłużnego do kosztów uzyskania przychodu. Projekt przewiduje, że odliczeniu będzie podlegać jedynie kwota nieprzekraczająca 30 proc. wskaźnika EBITDA. Jeżeli koszty odsetek od kredytów przekroczą ten limit, nadwyżka nie będzie mogła obniżyć podstawy opodatkowania. Celem tej regulacji jest wyeliminowanie popularnych schematów, w których zyski są faktycznie transferowane za granicę za pośrednictwem pożyczek wewnątrzgrupowych.
Kolejną istotną zmianą jest wprowadzenie tzw. exit tax, czyli podatku od przeniesienia aktywów poza granice Ukrainy. Jeżeli w wyniku przeniesienia mocy produkcyjnych, majątku lub zmiany rezydencji podatkowej Ukraina utraci prawo do opodatkowania tych aktywów, dla celów podatkowych taka operacja będzie traktowana jak ich odpłatne zbycie, skutkujące obowiązkiem zapłaty podatku od wzrostu ich wartości. Ministerstwo Finansów podkreśla, że regulacja ta nie będzie dotyczyć osób fizycznych ani FOP-ów.
Projekt wprowadza do Kodeksu podatkowego samo pojęcie nadużycia podatkowego oraz przyznaje organom podatkowym prawo do oceny transakcji nie tylko pod względem ich formy prawnej, lecz także rzeczywistej treści ekonomicznej. Jeżeli dana transakcja zostanie uznana za ukierunkowaną przede wszystkim na uzyskanie korzyści podatkowej, organy będą mogły zastosować wobec niej odmienne zasady opodatkowania. Jako przykład wskazuje się tzw. „etatowych przedsiębiorców”, czyli sytuacje, w których stosunek pracy zostaje formalnie zastąpiony współpracą z osobą prowadzącą działalność gospodarczą. W takich przypadkach projekt przewiduje możliwość zastosowania podwyższonej, 30-procentowej stawki podatku.
Dokument zawiera również przepisy dotyczące neutralizacji tzw. hybrydowych struktur podatkowych (hybrid mismatches). Chodzi o sytuacje, w których różnice pomiędzy systemami podatkowymi poszczególnych państw pozwalają przedsiębiorstwom dwukrotnie odliczać te same koszty lub całkowicie unikać opodatkowania części dochodów. Nowe regulacje mają uniemożliwić wykorzystywanie takich mechanizmów w międzynarodowym planowaniu podatkowym.
Osobny blok zmian dotyczy zasad ustalania rezydencji podatkowej. Projekt ustawy doprecyzowuje kryteria określania rezydencji zarówno dla osób prawnych, jak i fizycznych. To właśnie ta część dokumentu wywołała najwięcej dyskusji. Część ekspertów ostrzega, że proponowane rozwiązania mogą prowadzić do przypadków podwójnej rezydencji podatkowej. Problem ten może dotyczyć również obywateli Ukrainy, którzy po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny wyjechali za granicę, lecz nadal utrzymują określone więzi życiowe lub gospodarcze z Ukrainą.
Projekt zmienia również zasady stosowania ulg podatkowych. Jeżeli prawo do ulgi wynika z transakcji, którą organy podatkowe uznają za nadużycie podatkowe, podatnik nie będzie mógł z niej skorzystać.
Środowisko biznesowe już zgłosiło szereg uwag do opublikowanego projektu. Organizacje przedsiębiorców podkreślają, że popierają wdrożenie dyrektywy ATAD, opowiadają się jednak za możliwie najwierniejszym przeniesieniem jej przepisów do ukraińskiego prawa, bez wprowadzania dodatkowych obciążeń dla podatników. Zarówno Związek Ukraińskich Przedsiębiorców (SUP), jak i Europejskie Stowarzyszenie Biznesu (EBA) uważają, że część proponowanych regulacji wykracza poza wymogi dyrektywy ATAD, stwarza ryzyko niepewności prawnej oraz może znacząco zwiększyć obciążenia administracyjne przedsiębiorstw.
Największe zastrzeżenia budzą szerokie uprawnienia organów podatkowych do kwalifikowania działań jako nadużyć podatkowych, nowe zasady ustalania rezydencji podatkowej oraz niektóre przepisy dotyczące cen transferowych. Jak podkreśla EBA, „proponowane przepisy mogą znaleźć zastosowanie do szerokiego katalogu zwykłych transakcji gospodarczych, co stwarza niepewność prawną oraz ryzyko nadużyć ze strony organów kontrolnych”.
Ministerstwo Finansów przyznaje, że projekt jest zbyt obszerny, aby procedować go jako jedną ustawę. Dlatego planuje podzielić go na kilka odrębnych projektów ustaw i kierować je do Rady Najwyższej etapami. Pierwsze z nich mają trafić do parlamentu już tej jesieni. Jeżeli proponowane zmiany zostaną uchwalone, wejdą w życie 1 stycznia 2028 roku.
Wiktoria Czyrwa
Image by Mohamed Hassan from Pixabay