20 maja 2026. Ukraina obchodzi jubileuszowy, dwudziesty Dzień Wyszywanki. W ciągu dwóch dekad święto przeszło drogę od studenckiej akcji w Czerniowcach do globalnego fenomenu kulturowego, obchodzonego dziś w ponad stu krajach świata. Właśnie w 2026 roku Ukraina oficjalnie zgłosiła wyszywankę do Reprezentatywnej Listy Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, a w samym kraju rozpoczęto zbiórkę podpisów za nadaniem Dniu Wyszywanki statusu święta państwowego.
Dwadzieścia lat temu była to niemal kameralna inicjatywa studencka. W 2006 roku grupa studentów Uniwersytetu Narodowego w Czerniowcach umówiła się, że pewnego dnia przyjdzie na zajęcia w wyszywankach. Pomysł zaproponowała studentka Wydziału Historii, Politologii i Stosunków Międzynarodowych Łesia Woroniuk.
Główne założenie było niezwykle proste: pokazać, że wyszywanka nie jest kostiumem scenicznym ani muzealnym eksponatem, lecz częścią codziennego życia współczesnych Ukraińców.Właśnie dlatego święto celowo wyznaczono nie na dzień wolny od pracy, lecz na zwykły dzień roboczy – trzeci czwartek maja. Organizatorzy chcieli, aby ludzie przychodzili w wyszywankach do pracy, szkół, na uczelnie, do urzędów i biur. Wówczas w akcji uczestniczyło zaledwie kilkadziesiąt osób. Jednak już po kilku latach Dzień Wyszywanki zaczął szybko wykraczać poza granice Czerniowiec.
W 2011 roku w mieście ustanowiono rekord: ponad cztery tysiące osób jednocześnie zgromadziło się w wyszywankach na centralnym placu. Stopniowo do akcji zaczęły dołączać uniwersytety, szkoły, biznes, instytucje państwowe, ukraińskie społeczności za granicą oraz placówki dyplomatyczne.
Po 2014 roku święto nabrało nowego znaczenia. W obliczu rosyjskiej agresji wyszywanka coraz częściej stawała się nie tylko symbolem kulturowym, lecz także politycznym – znakiem tożsamości, odporności i przynależności do ukraińskiej przestrzeni.
Już w 2015 roku Dzień Wyszywanki odbywał się pod hasłem „Podaruj wyszywankę obrońcy”, a wolontariusze przekazywali haftowane koszule ukraińskim żołnierzom na froncie. Z czasem akcja przekształciła się w globalny fenomen kulturowy. Dziś organizatorzy mówią o ponad stu krajach świata, w których Ukraińcy i przyjaciele Ukrainy organizują marsze tematyczne, flash moby, wystawy i wydarzenia kulturalne związane z Dniem Wyszywanki.
Jubileuszowy rok 2026 stał się dla święta wyjątkowy również dlatego, że Ukraina oficjalnie zgłosiła wyszywankę do Reprezentatywnej Listy Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO. Ministerstwo Kultury przekazało organizacji dossier nominacyjne zatytułowane „Wyszywanka w Ukrainie: społeczno-kulturowa tradycja”.
Co istotne, nie chodzi o samą koszulę ani muzealny eksponat. Ukraina prosi o uznanie właśnie żywej tradycji – kultury tworzenia, noszenia i przekazywania wyszywanki między pokoleniami. W dossier podkreślono, że wyszywanka jest częścią pamięci rodzinnej, lokalnej kultury i społecznej samoidentyfikacji Ukraińców.
Dla Ukrainy kwestia ta ma nie tylko wymiar kulturowy, lecz także polityczny. Rosja przez lata próbowała promować tezę o „wspólnym dziedzictwie kulturowym” z Ukraińcami, rozmywając odrębność ukraińskiej tradycji. W tej sytuacji międzynarodowe uznanie wyszywanki właśnie jako ukraińskiego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego nabiera szczególnego znaczenia.
Ponadto sam system UNESCO zakłada nie tylko rejestrację tradycji, ale także jej ochronę i wspieranie. Organizacja traktuje niematerialne dziedzictwo jako żywą praktykę, którą należy przekazywać poprzez rodziny, edukację, społeczności lokalne, warsztaty i inicjatywy kulturalne. W praktyce oznacza to międzynarodowe potwierdzenie, że wyszywanka jest ważną częścią współczesnej kultury ukraińskiej, a nie jedynie historycznym symbolem przeszłości.
Ogólnie rzecz biorąc, Ukraina w ostatnich latach aktywnie wzmacnia swoją obecność w strukturach UNESCO zajmujących się niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Na 2026 rok na odpowiednie listy wpisano już siedem ukraińskich elementów, wśród których znajdują się m.in. malarstwo petrykiwskie, krymskotatarski ornament „Ornek”, kultura przygotowywania ukraińskiego barszczu oraz tradycja pisankarstwa. W krajowym wykazie elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego znajduje się obecnie ponad 120 ukraińskich praktyk i tradycji.
Na tym tle w Ukrainie ruszyła jeszcze jedna symboliczna inicjatywa – już na poziomie wewnętrznym, państwowym. Organizacja społeczna „Zachyst Derżawy” rozpoczęła zbiórkę podpisów za nadaniem Dniu Wyszywanki statusu oficjalnego święta państwowego.
Inicjatorzy kampanii podkreślają, że przez dwadzieścia lat Dzień Wyszywanki dawno przestał być jedynie akcją kulturalną. Ich zdaniem dziś jest to jeden z kluczowych symboli ukraińskiej jedności i obywatelskiej solidarności, szczególnie w warunkach wielkiej wojny. Aktywiści zwracają uwagę na jeszcze jedną cechę Dnia Wyszywanki: to jedno z nielicznych dużych ukraińskich świąt, które nie powstało w wyniku decyzji władz czy parlamentu, lecz oddolnie – jako obywatelska inicjatywa podjęta później przez miliony ludzi. Teraz społeczeństwo de facto proponuje państwu oficjalne uznanie czegoś, co od dawna stało się częścią współczesnej ukraińskiej tożsamości. Zbiórka podpisów trwa za pośrednictwem regionalnych oddziałów organizacji oraz podczas wydarzeń publicznych w różnych miastach Ukrainy. Po zakończeniu kampanii apel ma zostać przekazany przedstawicielom władz centralnych i deputowanym parlamentu.
W ciągu dwudziestu lat święto przeszło więc drogę, którą na początku lat 2000 trudno było sobie wyobrazić.
Wyszywanka dawno przestała być jedynie elementem folkloru czy etnografii. Dziś jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Ukrainy na świecie – obok flagi i tryzuba. Noszą ją prezydenci, dyplomaci, wojskowi, uczniowie, wolontariusze, artyści i ukraińskie społeczności za granicą. Po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny wyszywanka zyskała jeszcze jeden wymiar – psychologiczny. Dla milionów Ukraińców stała się sposobem podtrzymywania własnej kultury w momencie, gdy Rosja próbuje zniszczyć nie tylko ukraińską państwowość, ale także samą ukraińską tożsamość.
Być może właśnie dlatego jubileuszowy Dzień Wyszywanki w 2026 roku wygląda już nie jak zwykła rocznica akcji kulturalnej. To moment, w którym Ukraina próbuje ostatecznie umocnić swoją tradycję jednocześnie na trzech poziomach – społecznym, państwowym i międzynarodowym.
Wiktoria Czyrwa