8 października 2026. Dług państwa wobec emerytów wynikający z wyroków sądowych przekroczył 100 mld UAH. Narastał przez lata wskutek sporów o przeliczanie emerytur, specjalne zasady wypłat dla niektórych grup zawodowych oraz ograniczenia ustawowe, które obywatele zaskarżali do sądów. Teraz rząd próbuje zahamować wzrost zadłużenia za pomocą nowych zasad budżetowych. Dlaczego system emerytalny znalazł się w takiej sytuacji i czy można rozwiązać problem bez kolejnych procesów sądowych?
Na 1 września 2026 roku zadłużenie Funduszu Emerytalnego z tytułu niewykonanych wyroków sądowych sięgnęło 101,52 mld UAH. Taką kwotę, powołując się na dane Funduszu, podają ukraińskie media. W 2023 roku dług wynosił około 50 mld UAH. W ciągu trzech lat praktycznie się więc podwoił.
Nie chodzi tu przede wszystkim o opóźnienia w wypłacie zwykłych miesięcznych emerytur, lecz o pieniądze, które państwo powinno dopłacić obywatelom za wcześniejsze okresy. Emeryt kwestionuje w sądzie wysokość swojego świadczenia, sąd nakazuje Funduszowi Emerytalnemu jego przeliczenie, a w rezultacie powstaje dług za miesiące lub lata, w których dana osoba otrzymywała zbyt niską emeryturę.
Skąd tyle sporów sądowych? Jedną z głównych przyczyn jest specyfika ukraińskiego systemu emerytalnego, w którym obok ogólnych zasad obowiązują specjalne warunki dla wojskowych, funkcjonariuszy służb mundurowych, prokuratorów, sędziów i niektórych innych grup obywateli.
Na ogólnych zasadach w 2026 roku, aby przejść na emeryturę w wieku 60 lat, trzeba mieć co najmniej 33 lata stażu ubezpieczeniowego. Wysokość świadczenia zależy od długości stażu oraz oficjalnych zarobków, od których odprowadzano składki ubezpieczeniowe. Dla niektórych grup zawodowych warunki są znacznie korzystniejsze. Na przykład emerytura prokuratorska za wysługę lat może wynosić 60 proc. odpowiedniego wynagrodzenia, a w określonych przypadkach, wynikających z wcześniejszych przepisów i potwierdzonych przez sądy – nawet 90 procent. Sędziowie w stanie spoczynku mogą otrzymywać dożywotnie świadczenie pieniężne, którego podstawowa wysokość wynosi 50 proc. wynagrodzenia czynnego zawodowo sędziego i może wzrosnąć w zależności od stażu.
Wojskowi oraz funkcjonariusze służb mundurowych również korzystają ze specjalnych zasad emerytalnych. Świadczenia na podstawie odpowiedniej ustawy otrzymuje ponad pół miliona osób. Prawo do emerytury za wysługę lat może przysługiwać już po 25 latach służby, czyli na długo przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego.
Jednak podstawy przyznawania specjalnych emerytur są różne. W przypadku wojskowych szczególne warunki wiążą się z charakterem służby i ryzykiem zawodowym. Z kolei gwarancje emerytalne dla niektórych grup urzędników pozwalają im otrzymywać świadczenia wielokrotnie wyższe od średniej emerytury w Ukrainie.
Jedną z przyczyn sporów sądowych jest powiązanie specjalnych emerytur z wynagrodzeniami osób nadal pracujących.
Kiedy państwo podnosi pensje sędziom i prokuratorom albo uposażenia wojskowym, byli pracownicy mogą domagać się odpowiedniego przeliczenia swoich świadczeń. Jeśli rząd ogranicza lub odkłada takie przeliczenie, pojawiają się kolejne pozwy.
Kolejnym powodem sporów sądowych stało się ograniczenie maksymalnej wysokości emerytury. W 2026 roku ogólny ustawowy limit wynosi 25 950 UAH. Jednak niektóre grupy emerytów dochodzą w sądach wypłat przekraczających ten pułap, powołując się na przepisy szczególne i wcześniej nabyte prawa. W rezultacie Fundusz Emerytalny musi nie tylko podwyższać bieżące świadczenia, ale także naliczać wyrównania za wcześniejsze okresy.
Osobną grupę stanowią spory dotyczące emerytur czarnobylskich. Przedmiotem pozwów często są dodatki za zamieszkiwanie na terenach skażonych promieniotwórczo. W różnych latach parlament zmieniał zasady ich naliczania, a obywatele dochodzili w sądach przywrócenia wcześniej obowiązujących gwarancji.
Dług w wysokości 101,52 mld UAH dotyczy więc różnych grup emerytów, a nie tylko byłych wysokich urzędników. Nie ma pełnych publicznych danych pokazujących, jaka część tej kwoty przypada na wojskowych, prokuratorów, sędziów, osoby poszkodowane wskutek katastrofy w Czarnobylu i pozostałych świadczeniobiorców. Jedną z głównych przyczyn narastania długu były ustawowe ograniczenia wcześniej przyznanych gwarancji emerytalnych, które obywatele skutecznie zaskarżali do sądów. Jednocześnie w budżecie nie przewidywano wystarczających środków na wykonanie wyroków.
Tylko w 2025 roku dług emerytalny wynikający z wyroków sądowych wzrósł o 7,3 mld UAH. Tymczasem w budżecie na 2026 rok w ramach odpowiedniego programu Ministerstwa Polityki Społecznej przewidziano 100 mln UAH. Choć nie jest to jedyne źródło finansowania takich wypłat, zestawienie tych kwot pokazuje skalę problemu.
Co więcej, za niewykonywanie wyroków sądowych karani grzywnami są urzędnicy Funduszu Emerytalnego. W 2025 roku sądy nałożyły 40 grzywien na łączną kwotę 2,42 mln UAH. W pierwszym półroczu 2026 roku było ich już 36, na łączną kwotę 2,37 mln UAH. Kierownictwo Funduszu znajduje się więc między obowiązkiem wykonywania wyroków a koniecznością przestrzegania ograniczeń budżetowych.
W sierpniu rząd przyjął rozporządzenie nr 1046, które wprowadziło nowe zasady finansowania wypłat emerytalnych wynikających z wyroków sądowych. Pieniądze przeznaczone na ten cel są dzielone proporcjonalnie między osoby wpisane do odpowiedniego rejestru. Jeśli środków jest za mało, emeryci otrzymują tylko część należnych im kwot.
Taki mechanizm porządkuje podział pieniędzy, ale nie rozwiązuje problemu spłaty długu. Rozporządzenie nie określa bowiem terminu, w którym państwo musi w pełni rozliczyć się z emerytami.
W projekcie budżetu państwa na 2027 rok rząd zaproponował kolejne ograniczenia. Między innymi przewidziano odstąpienie od nakładania grzywien na kierowników organów Funduszu Emerytalnego za niewykonywanie wyroków sądowych z powodu braku środków budżetowych. Projekt zakłada również ograniczenie niektórych przeliczeń specjalnych emerytur i dożywotnich świadczeń sędziów, związanych ze wzrostem wynagrodzeń odpowiednich grup zawodowych.
Proponowane ograniczenia mogą jednak ponownie stać się przedmiotem pozwów sądowych. Poza tym brak pieniędzy w budżecie nie zwalnia państwa z obowiązku wykonania już wydanych wyroków.
Dlatego Ministerstwo Polityki Społecznej opracowuje model emerytur zawodowych, który ma stopniowo zastąpić część specjalnych systemów emerytalnych. Zakłada się, że dodatkowe gwarancje emerytalne będą finansowane między innymi z podwyższonych składek ubezpieczeniowych. Reforma nie zlikwiduje jednak już nagromadzonego długu, zwłaszcza z tytułu świadczeń, do których prawo zostało potwierdzone przez sądy. Do jego spłaty potrzebny będzie osobny, długoterminowy mechanizm.
Jednocześnie narastające zadłużenie nie oznacza, że państwo przestanie wypłacać bieżące emerytury. Są one finansowane ze składek ubezpieczeniowych i środków budżetowych, również dzięki wsparciu międzynarodowych partnerów. Uzależnienie od pomocy zagranicznej pozostaje jednak jednym z zagrożeń dla systemu emerytalnego.