Rynek książki walczy o przetrwanie

17 listopada 2026. Do wiosny w Ukrainie może zostać zamkniętych nawet 40% księgarń – tak sytuację na rynku książki ocenia dyrektorka Ukraińskiego Instytutu Książki Ołeksandra Kowal. Kryzys pogłębiają rosyjskie ataki, w wyniku których wydawcy stracili miliony egzemplarzy książek, rosnące koszty druku oraz spadek siły nabywczej Ukraińców. I choć wydawnictwa nadal publikują nowości, a państwo uruchamia programy wsparcia, możliwości finansowe branży są coraz bardziej ograniczone. Czy ukraińskiemu rynkowi wydawniczemu uda się zachować to, co osiągnął w ostatnich latach?

Po załamaniu w 2022 roku ukraiński rynek książki stopniowo się odradzał. Wydawnictwa wznawiały działalność, otwierano nowe księgarnie, poszerzała się oferta literatury ukraińskiej i przekładów. Jednak wyniki ubiegłego roku pokazały, że wzrost wartości sprzedaży nie musi oznaczać poprawy kondycji finansowej branży.

Według danych Ukraińskiego Instytutu Książki (UIK) w 2025 roku w Ukrainie działało około 400 aktywnych wydawców – mniej więcej o 40 więcej niż rok wcześniej. Ich łączne przychody wyniosły 8,9 mld UAH wobec 8,2 mld UAH w 2024 roku. Nominalnie wzrosły o 8,5%, jednak po uwzględnieniu inflacji realnego wzrostu praktycznie nie było. Co więcej, 208 wydawców odnotowało wzrost przychodów, podczas gdy 177 zanotowało ich spadek.

Ukraińska Izba Książki zarejestrowała w ubiegłym roku 15 069 tytułów książek i broszur o łącznym nakładzie 33,21 mln egzemplarzy. Liczba tytułów wzrosła o około 4%, ale łączny nakład nieco się zmniejszył. Dla porównania, w przedwojennym 2021 roku wydano 21 095 tytułów o nakładzie 44,75 mln egzemplarzy. Ponad połowę ubiegłorocznego nakładu stanowiły publikacje edukacyjne i metodyczne – 17,57 mln egzemplarzy.

Pełne dane za 2026 rok nie są jeszcze dostępne. Według stanu na 26 października Ukraińska Izba Książki zarejestrowała 9995 tytułów książek i broszur o łącznym nakładzie 20,25 mln egzemplarzy. Są to dane wstępne, ponieważ rejestracja publikacji odbywa się z opóźnieniem.

Najcięższym ciosem dla branży okazały się kolejne rosyjskie ataki na infrastrukturę wydawniczą i logistyczną. Według informacji przedstawionych podczas posiedzenia Komisji Rady Najwyższej ds. Polityki Humanitarnej i Informacyjnej od końca wiosny do początku jesieni odnotowano co najmniej 21 ataków na obiekty związane z rynkiem książki. Bezpośrednie straty szacowano wówczas na 1,2–1,4 mld UAH.

Szczególnie dotkliwy był atak z 1 sierpnia na centrum logistyczne korporacji RNK-Ranok w Charkowie, gdzie według informacji firmy przechowywano około 8 mln książek, w tym podręczniki. Pod koniec sierpnia rosyjski atak na obiekt logistyczny firmy Nova Poshta w miejscowości Swiatopetriwśke pod Kijowem spowodował straty w dziesiątkach wydawnictw i księgarń. Wśród poszkodowanych znalazły się Vivat, Nash Format, Laboratoria, Knyholav, Vydavnytstvo Staroho Leva oraz Readeat.

Według szacunków przedstawicieli branży łączne straty w zasobach książkowych mogły sięgnąć 13–15 mln egzemplarzy. Nie ma jednak jeszcze ostatecznego, zbiorczego bilansu, a podane szacunki wymagają doprecyzowania, zwłaszcza jeśli chodzi o liczbę książek bezpowrotnie zniszczonych.

Skutki ostrzałów nie ograniczają się do zmniejszenia liczby książek dostępnych w sprzedaży. Wydawnictwo inwestuje w prawa autorskie, tłumaczenia, opracowanie redakcyjne i druk na długo przed uzyskaniem przychodów. Kiedy gotowy nakład zostaje zniszczony, firma traci nie tylko towar, ale również środki niezbędne do dalszej działalności. Ponowny druk wymaga kolejnych nakładów finansowych. Dla małych wydawnictw takie straty mogą okazać się nie do udźwignięcia.

Sytuację komplikuje wzrost cen papieru, materiałów poligraficznych, energii elektrycznej i transportu. Przerwy w dostawach prądu zmuszają drukarnie do zmiany harmonogramów produkcji, a wydawcy, obawiając się niesprzedanych zapasów, ograniczają nakłady. Tymczasem im mniejszy nakład, tym wyższy koszt pojedynczego egzemplarza.

Trudności finansowe wydawców pogłębia spadek siły nabywczej Ukraińców. Według wyników sierpniowego badania przeprowadzonego na zlecenie Ministerstwa Kultury połowa czytających Ukraińców w ciągu poprzednich trzech miesięcy nie kupiła ani jednej książki. Kolejne 37% respondentów przyznało, że w ostatnim roku kupowało książki rzadziej lub wydawało na nie mniej pieniędzy. Tylko 13% zwiększyło swoje wydatki na książki.

Wydawcy stają przed trudnym wyborem. Podnoszenie cen może jeszcze bardziej ograniczyć sprzedaż, ale przy rosnących kosztach produkcji coraz trudniej sprzedawać książki taniej. Dlatego firmy ostrożniej inwestują w nowe projekty, rewidują swoją ofertę i częściej stawiają na autorów, którzy mają już własne grono czytelników.

Odbija się to również na księgarniach. Według badania UIK na 1 sierpnia 2026 roku w Ukrainie działało 577 zweryfikowanych księgarń stacjonarnych. Nie musi to być pełna liczba punktów sprzedaży, ale nawet te dane pokazują, jak ograniczona jest sieć tradycyjnych księgarń. Dla porównania, w Polsce na jedną księgarnię przypada około 23,8 tys. mieszkańców, podczas gdy w Ukrainie – około 51,1 tys.

Czynsze, wynagrodzenia, opłaty za media i inne koszty stałe nie maleją wraz ze spadkiem sprzedaży. Szczególnie trudna jest sytuacja niezależnych księgarń, które nie dysponują rezerwami finansowymi dużych sieci.

W październiku przedstawiciele branży książkowej informowali komisję parlamentarną o gwałtownym spadku sprzedaży w miesiącach letnich. W listopadzie dyrektorka Ukraińskiego Instytutu Książki Ołeksandra Kowal ostrzegła, że według szacunków ekspertów do wiosny działalność może zakończyć nawet 40% księgarń. Na razie jest to jedynie prognoza, pokazuje jednak, jak poważnie uczestnicy rynku oceniają obecne problemy finansowe.

Część klientów stopniowo przejmują sklepy internetowe. Dzięki nim można zamawiać książki niezależnie od tego, czy w pobliżu znajduje się księgarnia. Sprzedaż online również jednak zależy od magazynów i logistyki, które pozostają narażone na rosyjskie ataki.

Pewne wsparcie dla rynku zapewniają programy państwowe. Najbardziej znany z nich to „eKnyha” – program dofinansowania zakupu książek w języku ukraińskim dla młodych osób, które ukończyły 18 lat. Według Ministerstwa Kultury w ciągu dziewięciu miesięcy 2026 roku uczestnicy programu kupili 171 337 książek. Zdecydowaną większość stanowiły wydania drukowane – 98,63%. Ponad 73% środków wydano w księgarniach internetowych, a pozostałą część w sklepach stacjonarnych. Największym zainteresowaniem cieszyły się romanse, thrillery, literatura młodzieżowa i książki psychologiczne.

Program zachęca młodych ludzi do kupowania książek i zapewnia wydawcom dodatkową sprzedaż. Obejmuje jednak tylko jedną grupę wiekową i nie jest w stanie zrekompensować ogólnego spadku siły nabywczej społeczeństwa.

Innym źródłem popytu mogłyby być biblioteki. Jednak według badania UIK w 2025 roku książki dla bibliotek kupowało zaledwie 47% ankietowanych gmin. Łączne wydatki wyniosły 48,5 mln UAH, za które zakupiono około 140 tys. egzemplarzy.

W 2026 roku zamiar uzupełniania zbiorów bibliotecznych zadeklarowało 47,4% gmin. Jednak ze względu na rosnące ceny książek nawet zwiększenie finansowania nie gwarantuje znaczącego wzbogacenia księgozbiorów.

Pod koniec września rząd podjął decyzję o częściowej refundacji kosztów wynajmu lokali księgarniom działającym w gminach liczących do 100 tys. mieszkańców. Pierwsze wypłaty spodziewane są w 2027 roku. Jednocześnie przedstawiciele branży postulują kredyty na preferencyjnych warunkach, ubezpieczenia od ryzyka wojennego oraz pomoc dla przedsiębiorstw, które straciły książki w wyniku ostrzałów.

Problemy rynku książki nie sprowadzają się jednak wyłącznie do odtworzenia zniszczonych nakładów. Wydawnictwom coraz trudniej zdobywać pieniądze na nowe książki. Ich przygotowanie wymaga znacznych nakładów finansowych, a odzyskanie zainwestowanych środków zależy od sprzedaży, którą trudno przewidzieć.

W takich warunkach najbardziej zagrożone są debiuty literackie, ambitna proza, niszowe przekłady oraz publikacje przeznaczone dla niewielkich grup czytelników. Wydawcom bardziej opłaca się koncentrować na gatunkach o sprawdzonym potencjale komercyjnym. Jeśli jednak ta tendencja się nasili, oferta książkowa będzie stopniowo ubożeć.

Jednocześnie na mówienie o upadku ukraińskiego rynku wydawniczego jest jeszcze za wcześnie. Wydawnictwa nadal publikują nowości, pojawiają się nowi autorzy, a ukraińska książka wciąż ma swoich czytelników.

Wsparcie państwa skupione wyłącznie na rekompensowaniu strat i zachęcaniu wybranych grup odbiorców do zakupów nie rozwiąże jednak wszystkich problemów. Wydawcy potrzebują dostępu do finansowania nowych publikacji, księgarnie – warunków pozwalających prowadzić działalność bez ciągłego ryzyka strat, a biblioteki – stabilnych środków na zakup książek.

Mimo wojny i ogromnych strat ukraińscy wydawcy nie przestają pracować. Jednak pieniędzy na nowe książki jest coraz mniej, a ryzyko rośnie. Jeśli sytuacja się nie zmieni, wydawnictwa będą zmuszone ograniczać swoje plany, rezygnować z obiecujących autorów i interesujących projektów. Stracą na tym zarówno czytelnicy, jak i cały rynek książki.

Wiktoria Czyrwa
Image by Lubos Houska from Pixabay

Facebook
Twitter
LinkedIn