2 września 2026. Rada Najwyższa w pierwszym czytaniu poparła projekt ustawy o przywróceniu kontroli nad pomocą publiczną dla biznesu. Po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny dotacje, preferencyjne kredyty, ulgi podatkowe i inne korzyści zostały faktycznie wyłączone z dotychczasowej kontroli Komitetu Antymonopolowego Ukrainy. Teraz system ten ma zostać ponownie uruchomiony – z uwzględnieniem wyjątków związanych z wojną oraz zasad europejskich.
Przywrócenie kontroli jest jednym z punktów Planu Ukrainy w ramach programu Ukraine Facility. Podczas prezentacji projektu ustawy w parlamencie przewodniczący właściwej podkomisji Bohdan Kytsak oświadczył, że jego ostateczne uchwalenie pozwoli zasilić budżet państwa kwotą 7,1 mld UAH.
Za pomoc publiczną uznaje się w tym przypadku nie wszystkie programy wsparcia biznesu, lecz te, które zapewniają poszczególnym firmom lub grupom przedsiębiorstw przewagę nad konkurentami kosztem środków państwowych lub samorządowych. Mogą to być dotacje, subwencje, subsydia i rekompensaty, ulgi podatkowe, odroczenie lub umorzenie długów, preferencyjne kredyty i gwarancje państwowe, sprzedaż lub wynajem mienia państwowego bądź komunalnego po cenie niższej od rynkowej, a także dostarczanie towarów i świadczenie usług na preferencyjnych warunkach.
Na przykład, jeśli samorząd wprowadza taką samą ulgę dla wszystkich przedsiębiorców określonej kategorii, nie musi to być pomoc publiczna. Jeśli jednak lokal należący do samorządu zostaje przekazany konkretnej firmie za symboliczną opłatę albo jednemu producentowi rekompensuje się część kosztów, takie wsparcie może zapewnić mu przewagę nad konkurentami.
Przed rozpoczęciem pełnoskalowej wojny podmioty udzielające pomocy publicznej co do zasady musiały zgłaszać Komitetowi Antymonopolowemu Ukrainy nowe programy wsparcia. Komitet oceniał, czy wsparcie nie zakłóca konkurencji, a następnie je zatwierdzał, określał konkretne warunki albo uznawał za niedopuszczalne. Specjalny tryb wprowadzono w marcu 2022 roku, gdy państwo musiało szybko wesprzeć przedsiębiorstwa i całe branże bez długotrwałych procedur zatwierdzania.
Na czas stanu wojennego podmioty udzielające pomocy zwolniono z obowiązku zgłaszania Komitetowi nowych form pomocy oraz zmian w istniejących programach. Terminy proceduralne zostały wstrzymane, monitoring faktycznie zawieszono, a pomoc udzielaną w tym okresie zaczęto uznawać za dopuszczalną. Ułatwienia miały obowiązywać nie tylko do zakończenia stanu wojennego, lecz także przez rok po jego ustaniu.
Zapewniało to państwu i samorządom niezbędną swobodę szybkiego działania. Jednak wraz z przedłużaniem się wojny tymczasowe zasady zaczęły rodzić inny problem: państwo nie miało pełnego obrazu tego, kto, od kogo i jak duże wsparcie otrzymuje oraz jak wpływa ono na konkurentów.
Pierwszy częściowy krok w kierunku przywrócenia kontroli wykonano w listopadzie 2024 roku. Wojenne ułatwienia przestały mieć zastosowanie do pomocy udzielanej za pośrednictwem Funduszu Rozwoju Przedsiębiorczości – państwowej instytucji finansującej programy wsparcia mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw. Jednak w grudniu 2025 roku ten szczególny przepis utracił moc.
Pod koniec grudnia 2025 roku rząd zarejestrował projekt ustawy nr 14345, który przewidywał już systemowe przywrócenie kontroli. Zawierał większość obecnych propozycji: nowe progi pomocy de minimis, utworzenie rejestru, rozszerzenie uprawnień Komitetu Antymonopolowego, szczególne zasady dla terenów przyfrontowych i okupowanych oraz procedurę zwrotu niedopuszczalnej pomocy.
Jednak 9 czerwca 2026 roku Rada Najwyższa nie poparła projektu ustawy w pierwszym czytaniu i skierowała go do ponownego pierwszego czytania. Właściwa komisja przygotowała poprawioną wersję, ale 16 lipca projekt wycofano. Już 22 lipca deputowani zarejestrowali obecny projekt ustawy nr 15437.
Zgodnie z przyjętym dokumentem obowiązek zgłaszania nowych programów oraz zmian w istniejących programach będzie spoczywał przede wszystkim na podmiotach udzielających pomocy – ministerstwach, innych organach władzy, samorządach, instytucjach państwowych oraz organizacjach dysponujących środkami publicznymi. Beneficjenci z kolei będą musieli przekazywać pełne i rzetelne informacje o otrzymanym wsparciu. Jest to konieczne między innymi po to, aby państwo mogło ustalić, ile pomocy dana firma otrzymała już z różnych źródeł i czy nie przekroczyła ustalonych limitów. Informacje o udzielonym wsparciu mają być gromadzone w publicznym rejestrze elektronicznym, co pozwoli ustalić łączną wartość pomocy dla każdego beneficjenta.
Jedna z istotnych zmian dotyczy tak zwanej pomocy de minimis. Jest to wsparcie, które ze względu na stosunkowo niewielką wartość nie jest uznawane za mogące istotnie wpłynąć na konkurencję, dlatego nie wymaga pełnej procedury zatwierdzania przez Komitet Antymonopolowy. Łączny próg takiej pomocy ma zostać podniesiony z 200 tys. do 300 tys. EUR na jednego beneficjenta w dowolnym okresie trzech lat. Dla przedsiębiorstw świadczących usługi w ogólnym interesie gospodarczym przewidziano odrębny próg – 750 tys. EUR.
Osobno wprowadzony ma zostać dziesięcioletni termin, po którego upływie Komitet Antymonopolowy nie będzie mógł żądać zwrotu niezgodnej z prawem i niedopuszczalnej pomocy. Bieg tego terminu będzie zawieszany na czas rozpatrywania sprawy przez Komitet oraz sądowego zaskarżenia jego decyzji. Jeśli podczas monitoringu okaże się, że dany program nie odpowiada obowiązującym zasadom, Komitet będzie mógł najpierw zalecić podmiotowi udzielającemu pomocy zmianę jego warunków. Jeśli zalecenia nie zostaną wykonane, Komitet wszcznie postępowanie i będzie mógł zdecydować o wstrzymaniu lub zwrocie pomocy.
Ustawa przewiduje, że podstawowe procedury kontroli nie będą stosowane na terenach aktywnych działań wojennych i terytoriach czasowo okupowanych, a także przez rok po zakończeniu działań wojennych lub okupacji. Odrębne wyjątki przewidziano dla rekompensaty szkód, w tym spowodowanych rosyjską agresją: wypłata nie może przekraczać wysokości faktycznych, niezrekompensowanych strat.
Dla biznesu przywrócenie kontroli będzie oznaczać przede wszystkim dokładniejsze ewidencjonowanie otrzymanego wsparcia oraz możliwe wydłużenie procedury jego przyznawania. Jednocześnie przedsiębiorstwa nie będą musiały samodzielnie uzgadniać z Komitetem Antymonopolowym każdej dotacji czy preferencyjnego kredytu: będzie to obowiązek organu udzielającego pomocy. Firmy będą jednak musiały dokładniej ewidencjonować całość otrzymanego wsparcia – niezależnie od jego formy i źródła. Informacje o wcześniejszych dotacjach, rekompensatach, ulgach lub tanich kredytach mogą być potrzebne do ustalenia łącznej wartości wsparcia i sprawdzenia, czy nie został przekroczony próg de minimis.
Udział w dużych programach może również potrwać dłużej, ponieważ podmiot udzielający pomocy będzie musiał przygotować zgłoszenie, odpowiadać na zapytania Komitetu Antymonopolowego i czekać na jego decyzję. Dlatego firmy powinny uwzględniać procedurę zatwierdzania przy planowaniu terminów realizacji projektów.
Kolejnym ryzykiem jest konieczność zwrotu pomocy, jeśli zostanie ona uznana za niezgodną z prawem i niedopuszczalną. Formalnie decyzję o uruchomieniu programu podejmuje organ władzy, ale konsekwencje finansowe mogą dotknąć przedsiębiorstwa, które zdążyło już otrzymać środki lub skorzystać z ulgi.
Jednocześnie projekt ustawy nie przewiduje automatycznego przeglądu całego wsparcia udzielonego biznesowi od początku stanu wojennego. Nowe zasady będą stosowane przede wszystkim przy uruchamianiu nowych programów, przedłużaniu istniejących, zmianie ich warunków lub zwiększaniu finansowania po przywróceniu kontroli. Ostateczne przepisy, w tym dotyczące okresu przejściowego oraz odpowiedzialności beneficjentów, mogą jeszcze ulec zmianie podczas przygotowywania dokumentu do drugiego czytania.
Wiktoria Czyrwa
Photo by Tobias Tullius on Unsplash