24 kwietnia 2026. Choć od awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej minęło już 40 lat, Czarnobyl wciąż pozostaje zagrożeniem – przede wszystkim ze względu na ryzyka wojenne. Chodzi o bezpieczeństwo samej elektrowni oraz ryzyko utraty nad nią kontroli.
Miałam 8 lat, kiedy „wybuchł” Czarnobyl. Wtedy nie do końca rozumieliśmy, co się dzieje (zresztą jak cały kraj). Gdy tylko stało się jasne, jak poważna była katastrofa, mnie i moją 5-letnią siostrę natychmiast wywieziono do babci w obwodzie dniepropetrowskim – jak najdalej od skażonego Kijowa. Mama wspomina, że nigdy nie widziała stolicy tak pustej – na ulicach nie było ani jednego dziecka. A siedem lat później, kiedy dzieci urodzone w 1986 roku miały iść do szkoły, w klasach świeciły pustki – kobiety po prostu bały się rodzić w „czarnobylskim” roku.
Skutki tej tragedii ludzie odczuwają do dziś. Te kilka dni, przez które władze radzieckie ukrywały skalę katastrofy, wielu kosztowały zdrowie, a nawet życie. Problemy z tarczycą, zwiększone ryzyko białaczki, osłabiona odporność – to tylko część konsekwencji przebywania dzieci pobliżu Czarnobyla w pierwszych dniach po wybuchu. Pojęcie „dzieci Czarnobyla” było powszechnie zrozumiałe, bo oznaczało cały zestaw powiązanych chorób.
Rocznica tragedii to okazja, by przypomnieć, czym Czarnobyl jest dziś. To funkcjonujący, złożony i kosztowny w utrzymaniu obiekt infrastrukturalny, który jednocześnie pozostaje źródłem ryzyka, dużym zobowiązaniem społecznym państwa i argumentem w globalnej debacie o bezpieczeństwie jądrowym.
Czarnobylska elektrownia nie produkuje już energii elektrycznej – ostatni blok wyłączono w 2000 roku. Jak podkreślają sami specjaliści, nadal jednak istnieje jako obiekt zużywający energię i wymagający stałej obsługi. Wewnątrz obiektu „Ukrycie” wciąż znajdują się materiały paliwowe, i to ich obecność przesądza o najważniejszym: elektrownia nie została w pełni zlikwidowana i przez kolejne dziesięciolecia będzie wymagać kontroli.
Kluczowym elementem bezpieczeństwa pozostaje Nowa Bezpieczna Powłoka – konstrukcja przykrywająca zniszczony czwarty blok. Wokół niej koncentruje się dziś znaczna część prac i ryzyka.
Po uderzeniu rosyjskiego drona w lutym 2025 roku obiekt utracił projektową szczelność. Jednocześnie, według oficjalnych danych elektrowni, nie odnotowano krytycznych uszkodzeń konstrukcji nośnych, a poziom promieniowania na terenie zakładu pozostaje w granicach norm. Oznacza to, że obiekt jest nadal kontrolowany, ale nie spełnia już pierwotnych założeń bezpieczeństwa.
Niestety, w wyniku wojny Czarnobyl powrócił z kategorii „projektu poawaryjnego” do kategorii potencjalnego zagrożenia. Na samej elektrowni wprost mówi się, że demontaż niestabilnych konstrukcji – planowany jako kolejny etap prac – został odłożony na czas nieokreślony. Proces, który i tak miał trwać dekady, praktycznie się zatrzymał.
Równolegle elektrownia pełni inne kluczowe funkcje. Na jej terenie działa składowisko wypalonego paliwa jądrowego, prowadzone są prace z odpadami promieniotwórczymi i ciągły monitoring radiacyjny. Od 2023 roku stale obecna jest tam misja MAEA – bezpośrednia konsekwencja wydarzeń z 2022 roku, kiedy obiekt przez pięć tygodni znajdował się pod kontrolą rosyjskich wojsk.
Oceny ekspertów w 2026 roku są znacznie bardziej jednoznaczne niż jeszcze kilka lat temu. Jeśli wcześniej Czarnobyl postrzegano jako zamkniętą tragedię o długofalowych skutkach, dziś coraz częściej mówi się o nim jako o procesie niedokończonym, swoistej „bombie z opóźnionym zapłonem”. Obecność materiałów paliwowych i złożoność prac oznaczają, że obiekt wciąż niesie potencjalne zagrożenie. Innymi słowy – to ryzyko kontrolowane, ale wciąż aktualne.
Społeczny wymiar Czarnobyla po 40 latach nadal pozostaje ogromny. Według różnych szacunków w likwidacji skutków katastrofy uczestniczyło ponad 600 tysięcy osób. Ile z nich żyje dziś – dokładnie nie wiadomo, ale oczywiste jest, że już tylko mniejszość. Obecnie w Ukrainie zarejestrowanych jest ponad 1,25 miliona osób ze statusem poszkodowanych w wyniku katastrofy. W 2026 roku państwo przeznaczyło na ich świadczenia i emerytury 27 mld UAH.
Na 40. rocznicę zaplanowano szereg działań rządowych — tradycyjne uroczystości, konferencje, dyskusje oraz negocjacje dotyczące finansowania odbudowy powłoki ochronnej. Wystawy w Kijowie i Wiedniu przypominają, że historia Czarnobyla wciąż się nie zakończyła. Kijów coraz wyraźniej zwraca się do partnerów z konkretnym postulatem: wspierać ochronę takich obiektów, aby nie dopuścić do powtórzenia podobnych sytuacji.
Mówiąc o Czarnobylu, nie sposób pominąć jednego z jego symboli – Czerwonego Lasu, który do dziś pozostaje jednym z najbardziej skażonych obszarów wokół elektrowni. Po katastrofie sosny dosłownie „spłonęły” od promieniowania i przybrały rudy kolor, od którego wzięła się nazwa. W pierwszych tygodniach po wybuchu teren niemal opustoszał: część zwierząt zginęła od wysokich dawek promieniowania, inne opuściły strefę. Pojawiały się poważne obawy, że powstanie tu „strefa mutacji” z nienaturalnymi formami życia.
Na szczęście tak się nie stało. Masowe mutacje widoczne „gołym okiem” nie utrwaliły się w przyrodzie. Z czasem teren ponownie zasiedliły zwierzęta. Dziś w strefie żyją wilki, łosie, dziki, rysie, lisy oraz liczne gatunki ptaków. Osobną historią są konie Przewalskiego, sprowadzone już po katastrofie, które dobrze się tu zaadaptowały. Obserwacje wskazują, że liczebność niektórych gatunków jest nawet wyższa niż poza strefą – głównie z powodu braku człowieka.
Czerwony Las nie jest dziś „anomalią” w potocznym rozumieniu, lecz dziką przyrodą, która wróciła tam, gdzie nikt jej nie niepokoi: normalne zwierzęta żyjące w nienormalnych warunkach.
Czarnobylska elektrownia pozostaje więc jednocześnie obiektem technicznym wymagającym stałej pracy i finansowania, źródłem potencjalnego zagrożenia oraz symbolem politycznym i międzynarodowym, który w czasie wojny zyskał nowe znaczenie.
Historia Czarnobyla zaczęła się 26 kwietnia 1986 roku. I po 40 latach wciąż trwa.
Wiktoria Czyrwa
Image by Denis Reznik from Pixabay